به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ مطابق یک قاعده جهانی، هنگامی که سهم جمعیت بالای ۶۰ سال در کشوری به ۷ درصد برسد، آن کشور وارد مرحله سالمندی میشود، سهم ۱۴ تا ۲۱ درصدی نشاندهنده جامعه سالمند، سهم ۲۱ تا ۲۷ درصدی بیانگر جامعه سالخورده و سهم بیش از ۲۷ درصد نیز نشاندهنده جامعه بهشدت سالخورده است؛ طبق اظهارات سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، اکنون حدود ۱۳ درصد جمعیت ایران، معادل بیش از ۱۰.۵ میلیون نفر، بالای ۶۰ سال هستند.
ایران در میان پنج کشور جهان با سریعترین روند رشد جمعیت سالمند
بنابراین کشور در مراحل پایانی ورود به دوره سالمندی قرار دارد، اما سرعت بالای این تحول جمعیتی، در صورت نبود برنامهریزی مناسب، میتواند مخاطرات جدی به همراه داشته باشد. بر همین اساس، حسینی اعلام کرده است که ایران در میان پنج کشور جهان با سریعترین روند رشد جمعیت سالمند قرار دارد و پیشبینی میشود تا سال ۱۴۳۰ حدود ۳۱ تا ۳۲ درصد جمعیت کشور سالمند شوند و ایران به جامعهای بهشدت سالخورده تبدیل شود.
کاهش ۳۵ درصدی موالید کشور طی ۱۴ سال
وی برای تشریح این سرعت به تغییرات آمار موالید و سالمندان اشاره کرد و افزود: از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴، تعداد موالید کشور ۳۵ درصد کاهش یافته و از یک میلیون و ۳۸۲ هزار و ۱۲۱ تولد در سال ۱۳۹۰ به ۸۹۲ هزار و ۲۸۲ تولد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. در مقابل، جمعیت سالمند کشور در همین بازه زمانی ۵۴ درصد افزایش یافته و سهم افراد بالای ۶۰ سال از ۸.۲ درصد به نزدیک ۱۳ درصد رسیده است.
از سال ۱۴۱۵ به بعد، تعداد سالمندان از تعداد کودکان پیشی خواهد گرفت
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه در حال حاضر حدود ۱۶ درصد جمعیت ایران را افراد زیر ۱۵ سال تشکیل میدهند، بیان کرد: در حالی که پیشبینی میشود سهم این گروه تا سال ۱۴۲۹ به ۱۵.۸ درصد کاهش یابد. در مقابل، سهم سالمندان که در سال ۱۳۸۴ حدود ۷.۳ درصد بوده، تا سال ۱۴۲۹ به ۳۰.۴ درصد خواهد رسید؛ به این ترتیب، سهم جمعیت سالمند طی ۴۵ سال حدود ۳۱۶ درصد افزایش پیدا میکند و در آن سال از هر سه ایرانی، تقریباً یک نفر سالمند خواهد بود. سهم جمعیت سالمند و کودک تا سال ۱۴۱۵ به یکدیگر نزدیک میشود؛ از سال ۱۴۱۵ به بعد، تعداد سالمندان از تعداد کودکان پیشی خواهد گرفت.
از سال ۱۴۲۲ به بعد، تعداد سالمندان از جوانان بیشتر میشود
رئیس سازمان بهزیستی کشور دومین تحول ساختاری جمعیت را تغییر نسبت سالمندان و جوانان دانست و گفت: در فاصله سالهای ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۲، سهم جمعیت سالمند و جوان به یکدیگر نزدیک میشود و از سال ۱۴۲۲ به بعد، تعداد سالمندان از جوانان نیز بیشتر خواهد شد. این روند به معنای بسته شدن پنجره جمعیتی ایران است، در حالی که کشورهایی مانند پاکستان و افغانستان همچنان از جمعیت جوان قابلتوجهی برخوردار خواهند بود و این مسئله از منظر آینده جمعیتی و هویت ایرانی نیز اهمیت دارد.
وی همچنین تاکید کرد: بنا بر آمارهای موجود، هماکنون ۶۰ درصد سالمندان کشورمان با بیماری مزمن مواجهاند، ۷۰ درصد آنها با افت درآمدی، ۴۵ درصد با آسیب دارایی و سرمایهای و ۹ درصد دارای یک بیماری خاص هستند. همچنین ۶۰ درصد افراد سالمند کشورمان از هیچ مستمری بیمهای برخوردار نیستند.
ورود متولدین دهههای ۵۰ و ۶۰ به سنین میانسالی و سالمندی
بر همین مبنا نیز حسامالدین علامه- پژوهشگر حوزه سالمندی و رئیس اسبق دبیرخانه شورای ملی سالمندان با اشاره به اینکه در حال حاضر حدود ۱۲.۳ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل میدهند؛ در حالی که این سهم در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی حدود ۵ درصد بود و همین تغییر نشاندهنده سرعت بالای حرکت جمعیت ایران به سمت سالمندی است، به ورود متولدین دهههای ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ به سنین میانسالی و سالمندی، افزود: این دو دهه از دورههای افزایش موالید در کشور بودند و اکنون بخش بزرگی از جمعیت متولد آن سالها بهتدریج به سنین بالاتر نزدیک میشوند. از سوی دیگر، کاهش شدید نرخ باروری و رسیدن آن به حدود یک فرزند، سهم جمعیت زیر ۱۵ سال را کاهش داده و در نتیجه نسبت سالمندان به کل جمعیت افزایش یافته است.
علامه با اشاره به روندهای پیشبینیشده جمعیتی گفت: بر اساس برآوردهای مطرحشده، سهم سالمندان در سالهای ۱۴۰۸ و ۱۴۰۹ از ۱۴ درصد عبور خواهد کرد و جمعیت کشور وارد مرحله سالمندی میشود. این سهم در سال ۱۴۲۵ به حدود ۲۵ درصد و در سال ۱۴۳۵ به حدود ۳۵ درصد خواهد رسید.
نگرانیها از احتمال عبور سهم جمعیت سالمندان تا سال ۱۴۵۰ از ۵۰ درصد جمعیت کشور
وی اضافه کرد: در صورت تداوم نرخ باروری پایین فعلی، بر اساس یک سناریوی بدبینانه و مشروط، ممکن است سهم سالمندان تا سال ۱۴۵۰ از ۵۰ درصد جمعیت کشور نیز عبور کند.
رئیس اسبق دبیرخانه شورای ملی سالمندان در پاسخ به پرسشی درباره میزان آمادگی ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور برای مواجهه با این تحول جمعیتی تصریح کرد: متأسفانه پاسخ به این پرسش منفی است؛ زیرا ایران فرصت مناسبی برای بهرهبرداری از پنجره جمعیتی در اختیار داشت، اما نتوانست از آن برای توسعه اقتصادی و تقویت زیرساختهای حمایتی آینده استفاده کند.
وی توضیح داد: پنجره جمعیتی ایران حدود سالهای ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ گشوده شد و در سال ۱۳۹۱ به اوج خود رسید؛ دورهای که بیشترین فاصله میان جمعیت مولد و غیرمولد و بالاترین ظرفیت نیروی کار در اختیار کشور بود.
علامه ادامه داد: در همان مقطع، تحریمهای شدید علیه ایران اعمال شد و سیاستگذاران نتوانستند از فرصت جمعیتی برای رشد اقتصادی، سرمایهگذاری در صندوقهای بازنشستگی و تقویت نظام بیمهای استفاده کنند؛ در نتیجه، کشور پیش از آنکه به ثروت و توسعه کافی دست پیدا کند، با پیر شدن جمعیت مواجه شد.
کیفیت زندگی و شرایط اجتماعی سالمندان در حال تغییر است
این پژوهشگر حوزه سالمندی تأکید کرد: مسئله فقط افزایش تعداد سالمندان نیست، بلکه کیفیت زندگی و شرایط اجتماعی آنان نیز در حال تغییر است. کوچک شدن بعد خانوار، افزایش تجرد قطعی و طلاق، افزایش تعداد سالمندان تنهازیست و کوچک شدن طبقه متوسط، مجموعه عواملی هستند که میتوانند آسیبپذیری سالمندان را بیشتر کنند.
مستمری اغلب بازنشستگان تنها حدود ۲۵ درصد سبد معیشتی و رفاهی ماهانه آنان را پوشش میدهد
وی با اشاره به وضعیت اقتصادی بازنشستگان و سالمندان گفت: هنگامی که مستمری دریافتی بخش قابل توجهی از بازنشستگان تنها حدود ۲۵ درصد سبد معیشتی و رفاهی ماهانه آنان را پوشش میدهد، خطر قرار گرفتن این گروه در زیر خط فقر افزایش پیدا میکند. سالمندان تنها نیز در معرض آسیبهای بیشتری از نظر فقر مالی و فقدان حمایت خانوادگی قرار دارند.
علامه با اشاره به افزایش امید به زندگی و طولانیتر شدن دوره سالمندی اظهار کرد: افزایش طول عمر، در کنار گسترش بیماریهای مزمن، موجب شده است نیاز به مراقبت و حمایت در سالهای پایانی زندگی بیشتر شود.
وضعیت زندگی مستقل سالمندان
وی برای توضیح این تغییر به مقایسه وضعیت زندگی مستقل سالمندان در سالهای گذشته با آمار سال ۱۴۰۱ اشاره کرد و گفت: حدود ۱۵ تا ۲۰ سال پیش، نزدیک به ۸۳ درصد سالمندان زندگی مستقل داشتند و ۱۷ درصد آنان به زندگی وابسته یا نیمهوابسته و دریافت کمک نیازمند بودند؛ اما در اندازهگیری سال ۱۴۰۱، سهم سالمندان دارای زندگی مستقل به حدود ۷۳ درصد کاهش یافت و سهم افراد وابسته و نیازمند کمک به ۲۷ درصد رسید.
این پژوهشگر حوزه سالمندی افزود: افزایش جمعیت سالمندان نیازمند مراقبت، ضرورت توسعه مراکز نگهداری و مراقبتی، بهویژه برای سالمندان تنها و مبتلا به بیماریهای مزمن را دوچندان میکند.
وی با اشاره به فاصله ظرفیت مراقبتی ایران با کشورهای توسعهیافته خاطرنشان کرد: سرانه تختهای مراقبتی و نگهداری سالمندان در کشورهای توسعهیافته بیش از ۲۰ برابر ایران است؛ موضوعی که ضرورت برنامهریزی برای توسعه خدمات مراقبتی را نشان میدهد.
رئیس اسبق دبیرخانه شورای ملی سالمندان در پاسخ به این پرسش که در صورت تداوم روند فعلی چه پیامدهایی در انتظار کشور خواهد بود و چه راهکاری برای مقابله با آن وجود دارد، گفت: ادامه مسیر کنونی بدون آمادگی و برنامهریزی، کشور را در آیندهای نزدیک با بحران جدی سالمندی مواجه میکند؛ اما مقابله با این مسئله الزاماً به معنای انتظار برای اختصاص بودجههای کلان نیست.
علامه با تأکید بر ظرفیت مشارکت اجتماعی توضیح داد: میتوان با ایجاد شبکههای محلی و میاننسلی، از ظرفیت بازنشستگان و سالمندان جوان، بهویژه افراد ۵۰ تا ۷۵ سال، برای حمایت از سالمندان آسیبپذیر استفاده کرد.
وی که در برنامهای رادیویی سخن میگفت، در ادامه افزود: در این الگو باید داراییها و ظرفیتهای هر محله شناسایی شود، سالمندان ساکن در آن منطقه مورد شناسایی قرار گیرند و با توجه به منابع محدود، اولویتهای حمایتی مشخص شود. ارائه خدمات داوطلبانه، آموزش خانوادهها و اطرافیان سالمندان و توانمندسازی مراقبان غیررسمی میتواند بخشی از نیازهای این گروه را پاسخ دهد.
این پژوهشگر سالمندی با تفکیک مسئولیت دولت، شهرداریها و مردم تصریح کرد: دولت باید بسترهای قانونی و حمایتی لازم را فراهم کند؛ از جمله ایجاد سامانه جامع سالمندی، تدوین قوانین مورد نیاز و تعیین استانداردهایی برای مناسبسازی محیطها و افزایش دسترسپذیری خدمات در دستگاههای اجرایی.
وی وظیفه شهرداریها را فراهم کردن زمینه ارائه خدمات محلهمحور دانست و گفت: دستگاههای مختلف باید رابطان محلی داشته باشند تا خدمات خود را به سطح محلات گسترش دهند. در کنار این اقدامات، شبکههای مردمی نیز باید مورد اعتماد و حمایت قرار گیرند تا بتوانند نیازهای سالمندان آسیبپذیر را شناسایی و بهصورت هدفمند برای رفع آنها اقدام کنند.